יוזמה - מרכז לידע ולמחקר בחינוך - פעילויות לפי סדר התרחשותן (מהמאוחרת למוקדמת)
ליצירת קשר | English | للصفحة باللغة العربية | לדף הפייסבוק |

טיפוח מיומנויות חברתיות רגשיות במערכת החינוך

סוג פעילות: ועדת קונצנזוס
מרכז פעילות: ד"ר טלי פרידמן
תקופת הפעילות: 2017 - 2020

טיפוח של מיומנויות חברתיות רגשיות (SEL) נחשב כיום כנדבך חשוב ובלתי נפרד מתהליכי חינוך ולמידה, זאת בין השאר לנוכח התפתחויות טכנולוגיות מואצות ושינויים תרבותיים וחברתיים המאפיינים את המאה ה-21.  

הקניה ורכישה של יכולות אלה אמורות להשתקף בשיפור הישגים לימודיים, תפקוד חברתי חיובי, יכולת הסתגלות למצבים מורכבים, ירידה בבעיות התנהגות ובמצוקה רגשית. שליטה במיומנויות אלה מתבטאת במהלך הזמן בהתנהגות שמעוצבת על ידי אמונות וערכים פנימיים ומלווה בראיית האחר, וכן בקבלת אחריות לבחירותיו של האדם ולהתנהגותו. בהקשר הרחב יותר נמצא שיש קשר בין מיומנויות אלה לבין הצלחה בתפקוד אישי, חברתי ותעסוקתי.

 
                           
 
 
מרבית תוכניות SEL המופעלות כיום בארץ ובעולם נועדו לבנות ולחזק בקרב התלמידים חמישה מערכים של מיומנויות, ואלו קשורים זה בזה: מודעות עצמית, ניהול עצמי, מודעות חברתית, ניהול יחסים וקבלת אחריות.

הנהלת משרד החינוך מכירה בחשיבותן של מיומנויות חברתיות רגשיות ומתמודדת עם הנושא בדרכים מגוונות, שהמשותף להן הוא התפיסה שזירת בית הספר משמשת "מגרש אימונים" להתפתחות רגשית־חברתית של תלמידים. זאת כחלק בלתי נפרד מרווחתם הנפשית, מהתפתחותם הקוגניטיבית ומהרחבת עולם הידע שלהם. ההנחה כיום במשרד החינוך היא שכישורים חברתיים־רגשיים הינם כישורים נרכשים – ניתן ללמד אותם ולהתאמן בהם. במערכת החינוך כיום, אגף שפ"י אחראי על הוראה ופיתוח של מיומנויות חברתיות ורגשיות, והוא עושה זאת בכמה זירות כשהעיקרית שבהן היא תוכנית כישורי חיים.

עם זאת כדי להרחיב ולהעמיק את הלמידה של מיומנויות אלה ולהקנותן לכלל התלמידים באופן המיטבי, דרוש למשרד החינוך ריכוז מושכל של הידע המתפתח בַּתחום בעולם ושל הניסיון הנצבר בישראל, באופן שיוכל לסייע למקבלי החלטות ברמת המטה והשדה, לשמש בסיס לפיתוח והטמעה, ולעורר לדיון ציבורי בנושא.

לצורך כך פנה מ"מ המדען הראשי במשרד החינוך אל האקדמיה הלאומית למדעים בבקשה שהיוזמה - מרכז לידע ולמחקר בחינוך תקים ועדת מומחים (קונצנזוס). במהלך עבודתה תעלה הוועדה נושאים ושאלות מרכזיות, תרכז ידע מחקרי מבוקר מהארץ ומהעולם ותבחן אותו, תִלמד מניסיונם של אנשי מקצוע ואקדמיה, ולבסוף תפרסם במסמך מסכם את ממצאיה, מסקנותיה והמלצותיה למדיניות עתידית. המסמך המסכם צפוי להתפרסם באביב 2020. משרד החינוך, באמצעות המזכירות הפדגוגית, השירות הפסיכולוגי־ייעוצי (שפ"י) ולשכת המדען הראשי, יעמיד לרשות הוועדה את מיטב הנתונים שיש בידו על הנעשה בישראל. לפי בקשת הוועדה, יכינו נציגי משרד החינוך תמונות מצב בכתב ובעל פה, בתחומי אחריותם הרלוונטיים לעבודת הוועדה. יד הנדיב מעוניינת לסייע למשרד החינוך בקידום נושאים החשובים לו, ותומכת בהתקשרות המשרד עם האקדמיה למטרה זו.

הוועדה תעבוד תוך שיח הדדי עם שתי הוועדות הפועלות כעת ביזמה ומשיקות לתחומי עיסוקה: הוועדה להתאמת תוכניות הלימודים וחומרי הלימוד למאה ה-21 והוועדה לניהול מיטבי של הפיתוח המקצועי וההדרכה של מורים במערכת החינוך.

דוגמאות לנושאים שבהם תעסוק הוועדה:

  • מהן המוטיבציות העיקריות לטיפוח מיומנויות חברתיות ורגשיות בארץ ובעולם?
  • מהן ההשלכות האפשריות של למידת מיומנויות?
  • אילו התאמות נעשות בהתייחס לשכבות הגיל השונות? לקבוצות חברתיות ותרבותיות?
  • האם יש לבחור את המיומנויות החברתיות והרגשיות שמערכת החינוך צריכה לקדם ולטפח? ואם כן – כיצד ניתן לעשות זאת?
  • מה ידוע על פרקטיקות הוראה שנמצאו מועילות לטיפוח מיומנויות אלו ועל מאפייני מורים ופיתוח מקצועי שנמצאו מועילים? מה התרומה היחסית של הוראת מיומנויות אלו כ'מקצוע' נפרד (למשל, תוכנית כישורי חיים בישראל) למול הטמעתן כחלק מהוראת תחומי דעת אחרים?
  • בהקשר למיפוי וניתוח של כלים למדידת מדדים חברתיים ורגשיים ולמדידת רמת התלמיד בבית הספר: האם ניתן להגדיר סטנדרטים ונורמות מדידות עבור מיומנויות אלו, ואם כן – כיצד? האם ניתן לשלב מדידה זו במערכות אחריותיות (accountability) קיימות?
יו"ר הוועדה הוא פרופ' רמי בנבנישתי
ריכזה את הוועדה: ד"ר טלי פרידמן
 
تطوير المهارات الاجتماعيّة-العاطفيّة في جهاز التربية 
 
تطوير المهارات الاجتماعيّة-العاطفيّة (SEL) يعتبَر اليوم عاملًا مركزيًا وجزءًا لا يتجزّأ من السيرورات التربويّة والتعليميّة. وذلك، من بين جملة الأمور، بسبب التطوّرات التكنولوجيّة السريعة والتغييرات الثقافيّة والاجتماعيّة التي يتميّز بها القرن الـ 21.
 
توفير واكتساب هذه القدرات من المفترض أن ينعكسا في تحسين التحصيلات التعليميّة، الأداء الاجتماعي الإيجابي، القدرة على التأقلم مع الحالات المعقّدة، التقليل من المشاكل السلوك ومن الضيقات العاطفيّة. التحكّم بهذه المهارات ينعكس مع الوقت من خلال السلوك المنبثق عن الاعتقادات والقيم الداخليّة، والسلوك الذي تصحبه رؤية الآخر، وأيضًا من خلال تولّي المسؤوليّة حيال اختيارات الإنسان وسلوكه. على الصعيد الأوسع، تبيّن أنّ هناك علاقة بين هذه المهارات وبين النجاح في الأداء الشخصي، الاجتماعي والمهني.

غالبيّة برامج SEL التي تجري اليوم في البلاد والعالم تهدف إلى بناء وتعزيز خمسة جوانب من المهارات لدى الطلاب، وهي مرتبطة ببعضها البعض: الوعي الذاتي، الإدارة الذاتيّة، الوعي الاجتماعي، إدارة العلاقات وتولّي المسؤوليّة.

إدارة وزارة التربية والتعليم تدرك تمامًا أهميّة المهارات الاجتماعيّة-العاطفيّة، وتتعامل مع الموضوع بطرق مختلفة، والمشترك بينها هو المفهوم بأنّ منطقة المدرسة هي بمثابة "ملعب تدريب" للتطوّر الاجتماعي-العاطفي لدى الطلاب. وذلك كجزء لا يتجزّأ من رفاههم النفسي، من تطوّرهم الذهني ومن توسيع آفاقهم المعرفيّة. الافتراض السائد اليوم في وزارة التربية والتعليم هو أنّ المهارات الاجتماعيّة-العاطفيّة هي مهارات مكتسَبة - يمكن تعلّمها والتدرّب عليها. في الجهاز التربوي اليوم، قسم الخدمات النفسيّة الاستشاريّة مسؤول عن تعليم وتطوير المهارات الاجتماعيّة والعاطفيّة، وهو يقوم بذلك على مختلف الأصعدة؛ الأبرز من بينها هو برنامج المهارات الحياتيّة.
 
مع ذلك، من أجل توسيع وتعميق تعلّم هذه المهارات وإكسابها للطلاب بالشكل الأفضل، فإنّ وزارة التربية والتعليم بحاجة إلى تركيز المعلومات التي تطرأ في المجال حول العالم والخبرة التي يتمّ اكتسابها في إسرائيل، بشكل يساعد صنّاع القرار على مستوى المقرّ والمستوى الميداني على أن يكونوا أساسًا للتطوير والترسيخ، وأن يثيروا نقاشًا عامًا حول الموضوع.
 
لهذا الغرض، توجّه العالِم الرئيسي في وزارة التربية والتعليم إلى المجمّع الوطني الإسرائيلي للعلوم والآداب، وطالبَ بأن تشكّل المبادرة - مركز معلومات وبحث في التربية والتعليم لجنة مختصّين (إجماع). خلال عملها، ستطرح اللجنة مواضيع وأسئلة مركزيّة، ستقوم بتركيز معلومات بحثيّة مُحكَمة من البلاد والعالم ودراستها، ستستفيد من تجربة المختصّين والأكاديميّين، وفي النهاية ستنشر في ملفّ ملخّص نتائجها، استنتاجاتها وتوصياتها حول السياسة المستقبليّة. من المتوقّع أن يُنشَر الملفّ في ربيع 2020. وزارة التربية والتعليم، عن طريق القسم البيداغوغي، قسم الخدمات النفسيّة-الاستشاريّة ودائرة العالِم الرئيسي، ستوفّر للجنة كافّة المعطيات الموجودة بحوزتها حول ما يجري في إسرائيل. بناءً على طلب اللجنة، سيقوم ممثّلو وزارة التربية والتعليم بإعداد صورة وضع خطيًا وشفهيًا في مجال مسؤوليّتهم ذي الصلة بعمل اللجنة. مؤسسة ياد هَنَديڤ معنيّة بمساعدة وزارة التربية والتعليم بالنهوض بهذه المواضيع المهمّة، وتدعم عمل الوزارة مع الأكاديميا لتحقيق هذا الهدف.
 
ستعمل اللجنة بالتعاون مع اللجنتين اللتين تعملان حاليًا في المبادرة وتتوافقان مع مجالات عملها: لجنة ملاءَمة المناهج الدراسيّة والمواد التعليميّة للقرن الـ 21، ولجنة الإدارة الأمثل للتطوير المهني وإرشاد المعلّمين في الجهاز التربوي.
 

أمثلة على المواضيع التي تتعامل معها اللجنة:

  • ما هي الدوافع الأساسيّة لتطوير المهارات الاجتماعيّة والعاطفيّة في البلاد وحول العالم؟
  • ما هي التأثيرات المحتملة لتعلّم المهارات؟
  • أيّ ملاءَمات تتمّ للشرائح العمريّة المختلفة؟ للمجموعات الاجتماعيّة والثقافيّة؟
  • هل يجب اختيار المهارات الاجتماعيّة والعاطفيّة التي ترغب وزارة التربية والتعليم بتطويرها ورعايتها؟ وإن كان كذلك - كيف يمكن القيام بذلك؟
  • ما هي المعلومات المعروفة عن أساليب التدريس التي تبيّن أنّها مجدية لتطوير هذه المهارات، وعن مميّزات المعلّمين والتطوير المهني التي تبيّن أنّها مجدية؟ ما هي المساهمة النسبيّة لتدريس هذه المهارات كـ "موضوع" منفرد (مثلًا، برنامج المهارات الحياتيّة في إسرائيل) بالمقارنة مع ترسيخها كجزء من تدريس المواضيع الأخرى؟
  • فيما يتعلّق برصد وتحليل أدوات قياس المؤشّرات الاجتماعيّة والعاطفيّة وقياس مستوى الطالب في المدرسة: هي يمكن تحديد معايير ومقاييس قابلة للقياس لهذه المهارات، وإن كان كذلك - كيف؟ هل يمكن دمج هذا القياس في أنظمة المسؤوليّة (accountability) القائمة؟